Ընտրակաշառք, ճնշումներ, ձերբակալություններ ու անհավասար պայմաններ․ ի՞նչ է արձանագրել ԵԽԽՎ-ն Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունների մասին

Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը (ԵԽԽՎ) սեպտեմբերի 22-ին հրապարակել է 2026 թվականի հունիսի 7-ին Հայաստանում անցկացված խորհրդարանական ընտրությունների դիտարկման վերաբերյալ զեկույցը։ ArmLur.am-ը ուսումնասիրել է փաստաթուղթը և առանձնացրել ընտրական գործընթացի վերաբերյալ ԵԽԽՎ-ի արձանագրած հիմնական խնդիրները։

Զեկույցում, մի կողմից, նշվում է, որ ընտրությունները տեխնիկապես լավ էին կազմակերպված, իսկ ընտրողների համար առկա էր քաղաքական այլընտրանքների ընտրության հնարավորություն, մյուս կողմից՝ արձանագրվում են ընտրական գործընթացի և քարոզարշավի հետ կապված մի շարք լուրջ խնդիրներ։

Նախապատմության հատվածում հենց նման կերպ է դիտորդական առաքելությունը բնութագրել ընտրությունները ՀՀ-ում։

Հասարակական լայն տարածում ունեցող բևեռացումը և զանգվածային բողոքի ցույցերը լարված ներքաղաքական իրավիճակ ստեղծեցին։ Հաստատությունների և ընտրությունների միջոցով քաղաքական փոփոխությունների հնարավորության նկատմամբ վստահությունը թուլացել էր տարիների դիմակայության և շարունակվող իրավական ու կազմակերպչական բարեփոխումների պատճառով։ Համատեքստն ավելի էր բևեռացվել կառավարության և Հայ Առաքելական եկեղեցու ղեկավարության միջև անսովոր լարվածության, ինչպես նաև մի շարք հայտնի ընդդիմադիր և կրոնական գործիչների դեմ քրեական վարույթների, այդ թվում՝ նախնական կալանքների պատճառով։

Քննադատության առանցքում՝ անհավասար պայմաններ

ԵԽԽՎ-ի դիտորդները ուշադրություն են դարձրել քարոզարշավի ընթացքում մրցակիցների համար ոչ հավասար պայմանների վերաբերյալ մտահոգություններին։ Մասնավորապես, արձանագրվել է, որ պետական հատվածի աշխատակիցների՝ իշխանական կուսակցության միջոցառումներին մասնակցելու ուղղությամբ ճնշումների մասին տեղեկությունները հարցեր են առաջացրել քարոզարշավի հավասար պայմանների վերաբերյալ։

Զեկույցում նաև նշվում է, որ ընտրարշավն ուղեկցվել է խիստ առճակատող և բաժանարար հռետորաբանությամբ։

“Դատարանի կողմից անգործունակ ճանաչված անձինք և ծանր հանցագործությունների համար դատապարտված կալանավորները շարունակում են զրկված լինել ընտրական իրավունքից՝ հակասելով եվրոպական և միջազգային չափանիշներին: Նման անձանց կողմից դատարան դիմելու փորձերը հիմնականում անհաջող են եղել”-նշված է զեկույցում։

Ընդդիմության ներկայացուցիչների նկատմամբ քրեական գործերը

ԵԽԽՎ-ի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվել նաև ընտրարշավի ընթացքում ընդդիմադիր թեկնածուների և ակտիվիստների նկատմամբ հարուցված բազմաթիվ քրեական վարույթները։

Դիտորդների գնահատմամբ՝ ընտրակաշառքի և այլ ընտրական խախտումների վերաբերյալ գործընթացները հանգեցրել են ընդդիմադիր թեկնածուների ու ակտիվիստների նկատմամբ քրեական հետապնդումների, ինչի հետևանքով ընդդիմության որոշ կողմնակիցներ զերծ են մնացել քարոզարշավին ակտիվ մասնակցությունից։

Այս համատեքստում արձանագրվել է նաև այն, որ ընդդիմադիր գործիչների ձերբակալությունների և քրեական հետապնդումների կենտրոնացումը նպաստել է արդարադատության ընտրովի կիրառման վերաբերյալ ընկալումների ձևավորմանը։

Վերջին տարիներին նկատվել է իրավապահ մարմինների կողմից ընդդիմադիր թեկնածուների և ակտիվիստների դեմ կիրառման աճ, ձայների գնման համար զանգվածային քրեական վարույթներ, որոնք գրեթե բոլորն ուղղված են եղել ընդդիմության կամ ընդդիմությանը հենված բիզնես շահերի դեմ, և զեկույցի կազմման պահին նման դեպքերի համար դատավճիռների բացակայություն, ինչը հարցեր է առաջացնում ընտրողական ազդեցության և պատշաճ դատավարության վերաբերյալ։

Արտաքին միջամտությունն ու Ռուսաստանի ճնշումները

Զեկույցում կարևոր տեղ է հատկացված նաև արտաքին միջամտությանը։

ԵԽԽՎ-ի պատվիրակության ղեկավար Դամիեն Կոտիեն նշել է, որ ընտրություններն անցկացվել են հատկապես լարված աշխարհաքաղաքական պայմաններում՝ ուղղակի արտաքին միջամտությամբ։ Նրա գնահատմամբ՝ հատկապես Ռուսաստանի իշխանությունների կողմից ճնշումներն ու սպառնալիքները հասել են «աննախադեպ և մտահոգիչ մակարդակի»։

Միաժամանակ նախընտրական շրջանում ԵԽԽՎ-ն արձանագրել էր, որ արտաքին միջամտությունը դրսևորվել է ոչ միայն ապատեղեկատվությամբ, այլև քաղաքական ֆինանսավորմամբ, կիբերհարձակումներով, տնտեսական ճնշմամբ և ընտրական գործընթացի վրա ազդելու փորձերով։

Ընտրակաշառքի և վարչական ռեսուրսի խնդիրը

ԵԽԽՎ-ն արձանագրել է ընտրակաշառքի վերաբերյալ բազմաթիվ մեղադրանքների առկայությունը։ Նախընտրական փուլում դիտորդներին ներկայացվել են նաև վարչական ռեսուրսի հնարավոր չարաշահման, ընտրողների վրա ճնշումների և չկարգավորվող երրորդ կողմի քարոզարշավի վերաբերյալ տեղեկություններ։

Միևնույն ժամանակ, զեկույցի ընդհանուր գնահատականում ընտրական վարչարարությունը դրական է գնահատվել․ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի տեխնիկական նախապատրաստական աշխատանքները դիտորդները գնահատել են որպես մասնագիտական և արդյունավետ, իսկ ընտրությունների օրը քվեարկության ընթացքը դիտարկված տեղամասերի ճնշող մեծամասնությունում գնահատվել է դրական։

Մեդիայի աշխատանքը՝ բևեռացված և ոչ բավարար բովանդակային

ԵԽԽՎ-ի զեկույցում անդրադարձ կա նաև լրատվամիջոցների աշխատանքին։

Ըստ դիտարկումների՝ Հայաստանի մեդիա դաշտը բազմակարծիք է, սակայն խիստ բևեռացված։ Դիտորդական մոնիթորինգը ցույց է տվել, որ բազմաթիվ լրատվամիջոցներ ընտրարշավի ընթացքում օգտագործվել են փոխադարձ վիրավորանքներն ու բաժանարար հռետորաբանությունն ուժեղացնելու համար, մինչդեռ քաղաքական ուժերի ծրագրերի վերաբերյալ բովանդակային վերլուծությունը սահմանափակ է եղել։

Հատուկ նշվում է նաև Հանրային հեռուստաընկերության կողմից իշխանության օգտին նկատելի կողմնակալության մասին, ինչը, ըստ դիտորդների, հակասում է դրա իրավական պարտավորություններին և հանրային առաքելությանը։ Միաժամանակ որոշ մասնավոր լրատվամիջոցներ իշխանությանը ներկայացրել են բացասական լույսի ներքո և բարենպաստ լուսաբանել առանձին ընդդիմադիր թեկնածուների։ Դիտորդների գնահատմամբ՝ այս ամենը սահմանափակել է ընտրողների՝ տեղեկացված ընտրություն կատարելու հնարավորությունը։

Սոցիալական ցանցերում՝ ապատեղեկատվություն և AI-ով ստեղծված բովանդակություն

Առանձին խնդիր է եղել առցանց քարոզարշավը։ Դիտորդները նշել են, որ այն լայնածավալ էր, սակայն դրա կարգավորումը սահմանափակ է, ինչն ազդել է թափանցիկության և վերահսկողության վրա։

Արձանագրվել են նաև մանիպուլյատիվ, կեղծ և արհեստական բանականությամբ ստեղծված նյութերի տարածման դեպքեր, ինչպես նաև կեղծ և երրորդ կողմի հաշիվների օգտագործում՝ ընդդիմախոսներին, իշխանությանը և ընտրական գործընթացը վարկաբեկելու նպատակով։

ԵԽԽՎ-ի գնահատմամբ՝ իշխանությունները որոշ քայլեր ձեռնարկել են ապատեղեկատվության դեմ, սակայն այդ քայլերի արդյունավետությունն ու թափանցիկությունը սահմանափակվել են հանրությանը հասանելի տեղեկատվության պակասով։

Ընտրական օրենսդրությունը՝ առաջընթաց, բայց չլուծված խնդիրներ

Զեկույցում նշվում է, որ վերջին տարիներին ընտրական օրենսդրության փոփոխությունները հիմնականում իրականացվել են լայն խորհրդակցությունների արդյունքում և բարելավել են իրավական դաշտը։

Այնուամենայնիվ, շարունակում են պահպանվել որոշ բացեր և երկիմաստություններ, իսկ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի և ԵԽ Վենետիկի հանձնաժողովի նախկին մի շարք առաջարկություններ դեռևս ամբողջությամբ չեն իրականացվել։

Քարոզարշավի ֆինանսավորման կանոնների փոփոխություններով ընդլայնվել է քարոզչական ծախսերի սահմանումը, ավելացել են նվիրատվությունների և ծախսերի սահմանաչափերը, ինչպես նաև վերաբաշխվել են վերահսկողական լիազորությունները։ Սակայն դիտորդները շարունակում են խնդիրներ տեսնել ֆինանսավորման թափանցիկության, հաշվետվողականության և ամբողջականության հարցերում։

Կանանց մասնակցությունը՝ դեռ ցածր է

ԵԽԽՎ-ն անդրադարձել է նաև կանանց քաղաքական մասնակցությանը։ Չնայած ընտրական վարչարարության և խորհրդարանի համար նախատեսված գենդերային քվոտաներին, ինչպես նաև գենդերային հավասարակշռություն ապահովող կուսակցությունների համար նախատեսված ֆինանսական խթաններին, կանանց մասնակցությունը հանրային և քաղաքական կյանքում շարունակում է ցածր մնալ։

Դիտորդների տվյալներով՝ թեկնածուների 37.3 տոկոսն է եղել կին։

Ընտրությունների օրը՝ հիմնականում հանգիստ, սակայն խախտումներով

Միաժամանակ ԵԽԽՎ-ի գնահատականը ամբողջությամբ բացասական չէ։ Դիտորդները նշում են, որ ընտրությունների օրը քվեարկությունը հիմնականում անցել է խաղաղ և լավ կազմակերպված պայմաններում։ Դիտարկված տեղամասերի ճնշող մեծամասնությունում ընթացակարգերը գնահատվել են դրական։Սակայն նաև նշել են հետևյալ սխալները։

Խախտումներ են տեղի ունեցել դիտարկված տեղամասերի մոտավորապես 44%-ում։

ԵԽԽՎ-ն նաև ընդգծել է, որ երեք ընտրատեղամասերի արդյունքների անվավեր ճանաչման դեպքում «Բարգավաճ Հայաստանը» որոշ հաշվարկներով կարող էր հաղթահարել 4% շեմը և փոխել խորհրդարանում ուժերի հարաբերակցությունը, մինչդեռ ԿԸՀ-ի՝ վերաքվեարկություն չնշանակելու հիմնավորումը դիտորդների գնահատմամբ բավարար չէր։

Այսպիսով, ԵԽԽՎ-ի զեկույցի ընդհանուր պատկերում առանձնացվում են երկու զուգահեռ գնահատականներ․ տեխնիկական առումով ընտրությունների կազմակերպումը և քվեարկության օրը հիմնականում արդյունավետ են եղել, սակայն նախընտրական միջավայրում դիտորդները արձանագրել են լուրջ խնդիրներ՝ կապված արտաքին միջամտության, քարոզարշավի անհավասար պայմանների, ընդդիմության նկատմամբ քրեական հետապնդումների, մեդիայի բևեռացվածության, ապատեղեկատվության, ընտրակաշառքի վերաբերյալ մեղադրանքների և քարոզարշավի ֆինանսավորման թափանցիկության հետ։

Անի Վարդանյան