ՀԷՑ-ը՝ պետության ձեռքում․ ի՞նչ է հաջորդելու, և ո՞վ է վճարելու այս պատմության գինը

Գերակա հանրային շահի ճանաչումը դեռ վերջակետ չէ․ ՀԷՑ-ի շուրջ պայքարը մտնում է վճռորոշ փուլ։ Առջևում են բաժնետոմսերի գնահատումը, սեփականության իրավունքի օտարումը, հնարավոր դատական վեճերն ու ամենակարևոր հարցը՝ ո՞վ է կառավարելու Հայաստանի էներգետիկ համակարգի առանցքային ընկերությունը։

ArmԼur.am-ը տեղեկացրել էր, որ հոկտեմբերի 15-ին Հայաստանի կառավարությունը որոշում ընդունեց «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերության 100 տոկոս բաժնետոմսերի նկատմամբ հանրության գերակա շահ ճանաչելու մասին։ Այսպիսով, ՀԷՑ-ի շուրջ ամիսներ շարունակվող գործընթացը մտավ նոր փուլ, իսկ ընկերության սեփականության ճակատագիրն այլևս միայն բաժնետերերի և կառավարության բանակցությունների հարցը չէ։

Սակայն այստեղ ամենակարևոր հարցը ոչ թե այն է, թե ինչ որոշում կայացրեց կառավարությունը, այլ այն, թե ինչ է հաջորդելու դրանից հետո, ինչ գնով է պետությունը ձեռք բերելու բաժնետոմսերը, և ի վերջո՝ ով է պատասխան տալու, եթե այս գործընթացը նոր խնդիրներ առաջացնի։

Գերակա շահը ճանաչվեց․ հիմա սկսվում է ամենազգայուն փուլը

Կառավարության ներկայացրած հիմնավորման համաձայն՝ ՀԷՑ-ի բաժնետերերին առաջարկվել էր ընկերության 100 տոկոս բաժնետոմսերն օտարել պետությանը, սակայն սահմանված ժամկետում համաձայնություն չի ստացվել։ Դրանից հետո գործադիրը գնաց հանրության գերակա շահ ճանաչելու ճանապարհով։

Հիմա գործընթացի կենտրոնում երեք առանցքային հարց է։

Առաջինը՝ ՀԷՑ-ի բաժնետոմսերի արժեքը։ Երկրորդը՝ սեփականատերերին վճարվելիք փոխհատուցումը։ Երրորդը՝ ընկերության հետագա կառավարման մոդելը։

Որքա՞ն կվճարի պետությունը, և ո՞վ է որոշելու գինը

Գործընթացի ամենազգայուն հանգույցներից մեկը ՀԷՑ-ի բաժնետոմսերի գնահատումն է։

Կառավարության ներկայացրած ընթացակարգով՝ նախ պետք է կազմվի ընկերության գույքի նկարագրության արձանագրությունը, ապա իրականացվի բաժնետոմսերի շուկայական արժեքի գնահատումը։ Հաշվի են առնվելու ոչ միայն ընկերության ակտիվները, այլև վարկերը, պարտավորությունները, երաշխավորությունները, դատական վեճերն ու հնարավոր ֆինանսական ռիսկերը։

Բաժնետերերը հնարավորություն կունենան ընդունելու առաջարկված գինը կամ ներկայացնելու իրենց գնահատումը։ Անհամաձայնության դեպքում գործընթացը կարող է վերածվել իրավական վեճի։

Բայց այստեղ առաջանում է գլխավոր հարցը՝ ինչպե՞ս է ապահովվելու գնահատման անկախությունը, և ինչպե՞ս է հանրությունը համոզվելու, որ պետությունը չի գերավճարում կամ, հակառակը, չի փորձում ընկերության արժեքը նվազեցնել։

Եթե խոսքը հանրային շահի պաշտպանության մասին է, ապա գնահատման մեթոդաբանությունը, ֆինանսական հաշվարկներն ու փոխհատուցման չափը պետք է լինեն առավելագույնս թափանցիկ։ Հակառակ դեպքում պետականացման գործընթացը կարող է վերածվել ոչ թե վստահության ամրապնդման, այլ նոր կասկածների աղբյուրի։

Ո՞վ է վճարելու այս ամենի գինը

ՀԷՑ-ի բաժնետոմսերի օտարումը միայն սեփականատիրոջ և պետության միջև գործարք չէ։ Այն ունի նաև հանրային ֆինանսական չափում։

Պետությունը պետք է վճարի սահմանված կարգով որոշված փոխհատուցումը, իսկ պետական սեփականության անցնելուց հետո ընկերության արդյունավետ կառավարման, ներդրումների և ենթակառուցվածքների պահպանման հարցերը նույնպես պահանջելու են ֆինանսական ու մասնագիտական ռեսուրսներ։

Ուստի հարցը պարզ է՝ արդյո՞ք կառավարությունը հաշվարկել է գործընթացի ամբողջական արժեքը՝ փոխհատուցումից մինչև երկարաժամկետ ներդրումներ, և ինչպե՞ս է ապահովելու, որ այդ ծախսերը չվերածվեն պետական ֆինանսների լրացուցիչ բեռի։

Սպառողին, բնականաբար, չի հետաքրքրում, թե ընկերության բաժնետոմսերն ում անունով են գրանցված, եթե դրա դիմաց ինքը շարունակում է բախվել նույն խնդիրներին։ Նրա համար կարևոր են հուսալի էլեկտրամատակարարումը, ծառայության որակը, վթարների արագ վերացումը և սակագների հարցում կանխատեսելիությունը։

Հետևաբար պետականացման իրական արդյունքը պետք է չափվի ոչ թե քաղաքական հայտարարություններով, այլ մարդկանց առօրյայում տեսանելի փոփոխություններով։

Պետականացումից հետո՝ կառավարման մեծ փորձություն

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ կառավարության նախընտրելի տարբերակն ընկերությունը պետական սեփականության ներքո պահելն ու դրա կառավարումը միջազգային առաջատար ընկերության կամ ընկերությունների խմբի վստահելն է։

Սա նշանակում է, որ պետության առջև կանգնած է ոչ միայն բաժնետոմսերը ձեռք բերելու, այլև ՀԷՑ-ի երկարաժամկետ կառավարման արդյունավետ մոդել ձևավորելու խնդիր։ Բայց ո՞վ է լինելու այդ միջազգային կառավարիչը։ Ինչպե՞ս է ընտրվելու։ Ի՞նչ չափանիշներով է գնահատվելու նրա աշխատանքը։ Ո՞վ է պատասխան տալու, եթե կառավարման նոր մոդելը չարդարացնի սպասումները։

Այս հարցերի պատասխանները դեռ պետք է ստանան հստակ ձևակերպումներ։

Միջազգային մասնագիտական ընկերության ներգրավումը կարող է լինել կառավարման արդյունավետությունը բարձրացնելու գործիք, սակայն ինքնին երաշխիք չէ։ Արդյունքը կախված է պայմանագրի պայմաններից, վերահսկողության մեխանիզմներից, ներդրումային պարտավորություններից և հանրության առջև հաշվետվողականությունից։

Բաժնետերերը կարող են վիճարկել գնահատման արդյունքները, օտարման ընթացակարգի որոշ տարրեր կամ իրենց իրավունքներին առնչվող այլ հարցեր՝ օրենքով նախատեսված կարգով։ Կառավարության հրապարակած տեղեկատվության համաձայն՝ նախատեսված են նաև արձանագրության քննարկման և բողոքարկման մեխանիզմներ։

Հետևաբար առաջիկա ամիսներին կարևոր է լինելու ոչ միայն գործադիրի որոշումների բովանդակությունը, այլև դրանց իրավական հիմնավորվածությունը։

Սոնա Գրիգորյան