Գյումրի-Կարս երկաթուղու վերաբացման գործընթացը նոր փուլում է․ ի՞նչ է հայտնի բանակցային գործընթացներից

Հայաստան-Թուրքիա սահմանին՝ Կարսի նահանգի Աքյաքա շրջանում, շարունակվում են տարիներ շարունակ չգործող երկաթուղային հատվածի վերականգնման աշխատանքները։ Ինչպես ավելի վաղ գրել էր ArmLur.am-ը նոյեմբերի 13-ին երկաթուղու շինհրապարակ է այցելել Աքյաքայի շրջանի ղեկավար Իսմայիլ Դեմիրթաշը՝ Կարսի նահանգային ընդհանուր խորհրդի նախագահ Ֆուաթ Արսլանի ուղեկցությամբ։ Նրանք տեղում ծանոթացել են աշխատանքների ընթացքին և շինարարությունն իրականացնող ընկերության ներկայացուցչից տեղեկություններ ստացել ծրագրի ներկա փուլի մասին։

Թուրքական Haberler.com-ը, Habertürk-ը և Gazete Vatan-ը, հղում անելով İhlas Haber Ajansı լրատվական գործակալությանը, հայտնում են, որ Դեմիրթաշը հետաքրքրվել է երկաթուղային գծի աշխատանքների ներկա վիճակով, իրականացվող գործողություններով և ծրագրի առաջընթացով։ Պաշտոնյաներն ուսումնասիրել են նաև շինհրապարակում շարունակվող աշխատանքները և քննարկումներ ունեցել պատասխանատուների հետ։

Թուրքական հրապարակումներում, սակայն, չեն նշվում կատարված աշխատանքների կոնկրետ ծավալները, շինարարության արժեքը կամ ավարտի հստակ ժամկետը։ Նշված չէ նաև, թե երբ կարող է երկաթուղին շահագործման հանձնվել։

Ի՞նչ է վերականգնվում և ինչու՞ է կարևոր այս երկաթուղին

Խոսքը Գյումրի-Կարս երկաթուղային հաղորդակցության վերագործարկման ծրագրի մասին է։ Դրա թուրքական հատվածը՝ Աքյաքա-Գյումրի ուղղությունը, տարիներ շարունակ չի շահագործվում, իսկ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև ցամաքային սահմանը փակ է 1993 թվականից։ Հետևաբար երկաթուղու ենթակառուցվածքի վերականգնումը դեռ ինքնին չի նշանակում, որ գնացքները կարող են սկսել երթևեկել․ դրա համար անհրաժեշտ է նաև սահմանային անցակետի բացման և երկու երկրների միջև համապատասխան պայմանավորվածությունների ձեռքբերում։

Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում երկաթուղու վերաբացման հարցը քննարկվել է դեռևս 2025 թվականի սեպտեմբերին։ Այդ ժամանակ երկու երկրների հատուկ ներկայացուցիչները պայմանավորվել էին, որ համապատասխան կառույցները կիրականացնեն Գյումրի-Կարս երկաթուղու և էլեկտրահաղորդման գծի վերականգնման ու վերաբացման համար անհրաժեշտ տեխնիկական ուսումնասիրությունները։

2026 թվականի ապրիլի 28-ին Կարսում տեղի էր ունեցել Հայաստան-Թուրքիա համատեղ աշխատանքային խմբի հանդիպումը՝ նվիրված Գյումրի-Կարս երկաթուղու վերականգնմանն ու վերաբացմանը։ Իսկ հուլիսի վերջին Աքյաքայի քաղաքապետ Էրգյուդեր Թոփթաշը հայտնել էր, որ սկսվել են Աքյաքա-Գյումրի երկաթուղային հատվածի ենթակառուցվածքների վերականգնման աշխատանքները։ Նրա փոխանցմամբ՝ աշխատանքներն իրականացվում էին Թուրքիայի նախագահի հանձնարարությամբ և տրանսպորտի նախարարության համակարգմամբ։

Թոփթաշը հուլիսին նշել էր, որ աշխատանքների ավարտի համար նախատեսվում է երկու-երեք ամիս։ Նա նաև հայտնել էր, որ հայտարարվել է Աքյաքան Գյումրիին կապող ավտոճանապարհի կառուցման մրցույթ։ Այսինքն՝ թուրքական կողմի ծրագրերը միայն երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնմամբ չեն սահմանափակվում, այլ ներառում են նաև ավտոմոբիլային կապի հնարավորության ստեղծումը։

Երկաթուղու աշխարհագրական և տնտեսական նշանակությունը

Կարսից Աքյաքա երկաթուղային կայարան գնացքով ճանապարհը մոտ 57 կմ է և տևում է շուրջ 50 րոպե։ Աքյաքայից մինչև Գյումրի երկաթուղով հեռավորությունը մոտ 18-20 կմ է, որը հաղորդակցության վերականգնման դեպքում հնարավոր կլինի անցնել մոտ 30-40 րոպեում։ Այս պահին, սակայն, փակ սահմանի պատճառով Աքյաքայից Գյումրի երկաթուղով մեկնել հնարավոր չէ։

Աքյաքայի քաղաքապետի գնահատմամբ՝ սահմանի բացումը տնտեսական հնարավորություններ կստեղծի երկու երկրների համար։ Նա նշել էր, որ Թուրքիան կստանա Կովկաս տանող լրացուցիչ հաղորդակցության ուղի, իսկ Հայաստանը հնարավորություն կունենա Թուրքիայի տարածքով կապ հաստատել Մերձավոր Արևելքի հետ։ Քաղաքապետը նաև գյուղատնտեսության և արդյունաբերության ոլորտներում համագործակցության ներուժ էր տեսնում։ Աքյաքայի բնակիչների մի մասն էլ հույս էր հայտնել, որ սահմանի բացումը նոր տնտեսական հնարավորություններ կստեղծի սահմանամերձ համայնքների համար։

Թուրքիան հայտարարել է՝ նախապատրաստական աշխատանքներն ավարտված են

Նոյեմբերի 10-ին Թուրքիայի տրանսպորտի և ենթակառուցվածքների նախարար Աբդուլքադիր Ուրալօղլուն հայտարարել է, որ թուրքական կողմն ավարտել է Հայաստանի հետ երկաթուղային և ավտոմոբիլային սահմանային անցակետերի բացման համար անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանքները։ Խոսքը Կարս-Գյումրի երկաթուղային հաղորդակցության և Մարգարա-Ալիջան ավտոմոբիլային անցակետի մասին է։ Նախարարը հայտնել է, որ այդ հարցը քննարկել է նաև Հայաստանի իր գործընկերոջ հետ։

Ուրալօղլուն, սակայն, հստակեցրել է, որ անցակետերի բացման գործընթացը կախված է կողմերի միջև համաձայնության ձեռքբերումից։ Նրա խոսքով՝ եթե համաձայնություն լինի՝ հաշվի առնելով նաև Ադրբեջանի համար կարևոր հարցերը, գործընթացը երկար չի տևի։ Նախարարը հույս է հայտնել, որ անցակետերը կբացվեն մոտ ապագայում։ Այսպիսով՝ Թուրքիայի հայտարարությունը վերաբերում է տեխնիկական նախապատրաստական աշխատանքների ավարտին, այլ ոչ թե արդեն ընդունված՝ սահմանը բացելու որոշմանը։

Հյուրիյեթ Դեյլի Նյուզը, անդրադառնալով նախարարի հայտարարությանը, հիշեցրել է, որ հայկական կողմում Մարգարայի անցակետի վերանորոգման և արդիականացման աշխատանքներն արդեն ավարտվել են։ ՀՀ ՊԵԿ նախագահ Էդուարդ Հակոբյանն էլ դեռ օգոստոսին հայտարարել էր, որ հայկական անցակետը պատրաստ է շահագործման։

Ի՞նչ է հայտնի Հայաստանի կողմից իրականացվող աշխատանքների մասին

Երկաթուղային հաղորդակցության վերագործարկման հարցը քննարկվել է նաև հայկական կողմում։  2026 թվականի մայիսի 7-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտնել էր, որ Կարս-Գյումրի երկաթուղու վերաբացման ուղղությամբ իրականացվում են տեխնիկական գնահատման աշխատանքներ։ Իսկ նոյեմբերին թուրք նախարարը հայտարարել է, որ երկաթուղային անցակետի բացման համար անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանքներն ավարտված են։

Միաժամանակ, նոյեմբերի 10-ին թուրք նախարարի հայտարարությունից հետո էլ հստակ չէ, թե երբ կարող է տեղի ունենալ սահմանային անցակետերի բացումը։ Թուրքիայի իշխանությունները դա կապում են Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև համաձայնության ձեռքբերման և Ադրբեջանի համար կարևոր հարցերի հաշվառման հետ։ Հետևաբար, չնայած երկաթուղու վերականգնման աշխատանքներին և թուրքական կողմի՝ պատրաստ լինելու մասին հայտարարություններին, Գյումրի-Կարս երկաթուղու շահագործման մեկնարկի կոնկրետ ամսաթիվ դեռ չի հրապարակվել։

Անի Վարդանյան