Հայաստանի Հանրապետության ներքաղաքական և հասարակական կյանքում վերջին շրջանում արձանագրված ամենացավալի և խորքային ջրբաժաններից մեկը դարձավ աշխարհիկ իշխանության և Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու միջև ծավալված բացահայտ առճակատմա հերթական ալիքը: Այս վերլուծական հոդվածը օբյեկտիվորեն քարտեզագրում է հայաստանյան մեդիա-դաշտի հիմնական նարատիվները՝ վերհանելով կողմերի փաստարկներն ու հոգեբանական շարժառիթները և ներկայացնելով իրադարձությունների հնարավոր զարգացման սցենարները:
Հետազոտության համար տեղեկատվական հենք է հանդիսացել 2026թ. հուլիսի 27-ից օգոստոսի 12-ն ընկած ժամանակահատվածը: Տվյալների համակողմանի հավաքագրումն ու վերլուծությունն իրականացվել է մեդիա մոնիտորինգի վերլուծական գործիքակազմի կիրառմամբ:
Պատմական կոնտեքստը և հակամարտության համակարգային շղթան
Մեդիա-հարթակների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ներկայիս լարվածությունը պատահական կենցաղային կամ մեկուսացված իրավական վեճ չէ, այլ 2018 թվականից ի վեր հետևողականորեն իրականացվող քաղաքականության գագաթնակետը: Մամուլում և սոցիալական ցանցերում շրջանառվող վերլուծությունները մատնանշում են պետական ապարատի կողմից իրականացված հետևյալ քայլերի շղթան.
- 2018 թ.՝ Եկեղեցու բարձրաստիճան հոգևորականների դիվանագիտական անձնագրերի չեղարկում:
- 2020 թ.՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին ուղեկցող պետական ոստիկանական պահպանության դադարեցում:
- 2020 թ.՝ «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի դուրսբերումը հանրակրթական դպրոցների պարտադիր ուսումնական ծրագրից։
- 2024 թ.՝ Քրեակատարողական հիմնարկներում հոգևոր սպասավորների ծառայության դադարեցում:
- 2024–2025 թթ.՝ Զինված ուժերում եկեղեցու ինստիտուցիոնալ ներկայության էական սահմանափակում և հոգևոր սպասավորության փաստացի վերացում:
- 2025–2026 թթ.՝ Պատարագների տեքստերի խմբագրման իշխանական փորձեր, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի լիազորությունների դադարեցման հանրային-քաղաքական նախաձեռնությունների մեկնարկ և բարձրաստիճան հոգևորականների նկատմամբ քրեական հետապնդումներ:
Այս շղթայի վերջին և ամենաաղմկահարույց օղակը դարձավ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի և Գերագույն հոգևոր խորհրդի անդամ վեց եպիսկոպոսների նկատմամբ հարուցված քրեական գործը, որով առաջին դատական նիստը նշանակվեց օգոստոսի 7-ին՝ Վաղարշապատի դատարանում։ Իրավիճակն է՛լ ավելի սրվեց, երբ օգոստոսի 2-ին 9-րդ գումարման ԱԺ անդրանիկ նիստը, խախտելով նախկին ավանդույթը, մեկնարկեց առանց Վեհափառ Հայրապետի հրավերի և օրհնության խոսքի:
Իշխանական նարատիվը․ «Օրենքի գերակայություն» և «Եկեղեցու քաղաքականացում»
Իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» (ՔՊ) խմբակցության, պաշտոնյաների և նրանց սատարող մեդիա-ռեսուրսների խոսույթը կառուցված է հիմնականում հետևյալ թեզերի վրա.
ա) Օրենքի առաջ հավասարության սկզբունքը
Իշխանության ներկայացուցիչները պնդում են, որ Հայաստանը ժողովրդավարական և իրավական պետություն է, որտեղ օրենքից վեր անձ չկա: Ըստ նրանց՝ քրեական վարույթը հարուցվել է կոնկրետ իրավական խախտման՝ Մասյացոտնի թեմի նախկին առաջնորդ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանի իրավունքներին առնչվող դատական ակտի կատարմանը խոչընդոտելու փաստով: Նրանք հարցադրում են անում՝ եթե եկեղեցականները կարող են դատարան դիմել պետական մարմինների կամ քաղաքացիների դեմ, ապա ինչու՞ պետք է եկեղեցու դեմ դատական հայցերը համարվեն «խայտառակություն»:
բ) Եկեղեցու ներքաշումը քաղաքականության մեջ
Իշխանական թևի առանցքային պատգամավորները (օրինակ՝ Արթուր Հովհաննիսյանը, Արուսյակ Ջուլհակյանը) ԱԺ ամբիոնից հայտարարեցին, որ Մայր Աթոռը՝ Կաթողիկոսի գլխավորությամբ, բացահայտորեն ներկայացնում է ընդդիմադիր օրակարգ և զբաղվում է ակտիվ քաղաքականությամբ: Որպես ապացույց՝ նրանք վկայակոչում են եկեղեցու բարձրաստիճան հոգևորականների (օրինակ՝ Բագրատ Սրբազանի) առաջնորդած հակակառավարական շարժումները: Աստվածաբանական և աշխարհիկ վերլուծություններով (օրինակ՝ Կ. Հարությունյան) փորձ է արվում հիմնավորել, որ եկեղեցու էլիտան դեռևս խորհրդային տարիներից կապված է Մոսկվայի պատրիարքության հետ և փորձում է Հայաստանը պահել Ռուսաստանի ազդեցության տակ:
գ) Հոգևորականների բարոյական կերպարի թիրախավորումը
Հանրային կարծիքի վրա ազդելու համար իշխանական մեդիան և պատգամավորները ակտիվորեն շրջանառության մեջ դրեցին Կաթողիկոսի և այլ հոգևորականների կողմից կուսակրոնության ուխտը խախտելու, անձնական կյանքի այլ զգայուն թեմաներ: ԱԺ նախագահ Ռուբեն Ռուբինյանը հայտարարեց, որ Կաթողիկոսին իր աշխարհիկ անունով՝ «Կտրիճ Ներսիսյան» դիմելը վիրավորանք չէ, այլ քաղաքական ու եկեղեցական դիրքորոշման արտահայտում:
Եկեղեցական և ընդդիմադիր նարատիվը․ «Եկեղեցամարտություն» և «Ինքնության սպանդ»
Եկեղեցական կառույցները (Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Սփյուռքի թեմեր, Երուսաղեմի Պատրիարքություն) և խորհրդարանական ու արտախորհրդարանական ընդդիմությունը իրենց հերթին առաջ են քաշում բոլորովին այլ, սուր հակադրվող նարատիվներ.
ա) Պետության անօրինական ներխուժումը եկեղեցու ներքին կյանք
Ընդդիմադիր իրավաբանները (Արամ Վարդևանյանը, Արա Զոհրաբյանը) և եկեղեցականները պնդում են, որ պետությունը՝ քննչական մարմինների և դատարանի միջոցով, կոպտորեն ներխուժել է եկեղեցու կանոնական կյանք, ինչն աշխարհում աննախադեպ երևույթ է: Նրանք շեշտում են, որ ՀՀ Սահմանադրությամբ և միջազգային իրավունքով երաշխավորված է եկեղեցու անջատ լինելը պետությունից և նրա ներքին ինքնավարությունը, որը չի կարող դառնալ քաղաքացիական դատարանի քննության առարկա:
բ) «Եկեղեցամարտության» և ազգային ինքնության ոչնչացման ծրագիրը
Ընդդիմադիր դաշտը (ՀՅԴ, «Հայաքվե», «Միասնության թևեր» և այլն) կատարվածը որակում է որպես «սահմանադրական կարգի ոտնահարում», «բարոյական ահաբեկչություն» և «ինքնության սպանդ»։ Նրանց պնդմամբ՝ Եկեղեցին այն միակ կառույցն է, որը պահպանել է հայ տեսակը նույնիսկ անպետականության դարերում: Իշխանության գործողությունները գնահատվում են որպես ազգային իմունիտետը կազմալուծող «աուտոիմուն ինքնասպանություն»։
գ) Արտաքին թելադրանքի և թուրք-ադրբեջանական պահանջների թեզը
Հատկանշական է մեդիայում շրջանառվող այն նարատիվը, որ եկեղեցու դեմ արշավը համընկնում է Ադրբեջանի և Թուրքիայի հանրային պահանջների հետ: Ընդդիմադիրները հիշեցնում են Կովկասի մուսուլմանների վարչության ղեկավար Ալլահշուքյուր Փաշազադեի 2025թ. հայտարարությունը, որով ՀԱԵ-ն որակվել էր «սպառնալիք տարածաշրջանի երկրների համար», և նշում, որ Փաշինյանը պարզապես կատարում է Բաքվից ու Անկարայից հնչող հրահանգները:
դ) Դատավորի ինքնաբացարկը՝ որպես բարոյական մերժում
Օգոստոսի 7-ին Վաղարշապատի դատարանի դատավոր Հակոբ Մանուկյանի հայտնած անակնկալ ինքնաբացարկը ընդդիմադիր և իրավապաշտպան մեդիայում ներկայացվեց` որպես «արժանապատիվ քայլ»։ Փաստաբաններն արձանագրեցին, որ դատավորը հրաժարվեց մաս կազմել «այս ամոթալի քաղաքական շոուին»:
Հանրային արձագանքն ու սոցիալական մեդիայի սենտիմենտը
Մեդիա մոնիտորինգի իրականացրած սենտիմենտ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հանրային արձագանքը խիստ բևեռացված է, բայց գերակշռում է խորը հիասթափությունն ու անհանգստությունը.
- Խորհրդարանական քննարկումների արժեզրկումը. Թե՛ անկախ փորձագետները, թե՛ հանրային լայն շերտերը խորհրդարանում տեղի ունեցած «հորթ», «գյոռմամիշ» և «սատանայի փաստաբան» որակումներով ուղեկցվող բանավեճերը համարում են քաղաքական մշակույթի կատարյալ անկում և ամոթալի երևույթ:
- Եկեղեցուն աջակցող ալիքը. Սոցիալական ցանցերում նկատվում է զորակցության հսկայական ալիք Սփյուռքից և տեղի հավատացյալներից, հատկապես դատական նիստի օրը Մայր Աթոռի բակում հավաքվածների կողմից, ովքեր Կաթողիկոսին դիմավորեցին ծափահարություններով և «Վեհափա՛ռ» վանկարկումներով:
- Իրավական համակարգի նկատմամբ անվստահությունը. Շատերը դատարանները դիտարկում են ոչ թե արդարադատության վայր, այլ իշխանությունների ձեռքում քաղաքական պատժիչ գործիք:
Հավանական զարգացումները և կանխատեսումները
Ուսումնասիրված մեդիա-հոսքերի և վերլուծաբանների դիտարկումների համադրմամբ կարելի է առանձնացնել իրավիճակի զարգացման չորս հնարավոր սցենար.
Սցենար Ա. Դատական գործընթացի սառեցում կամ երկարաձգում (ամենահավանական)
Հաշվի առնելով առաջին դատավորի ինքնաբացարկն ու գործի մակագրումը նոր դատավոր Սերժ Ռուշանյանին, ինչպես նաև ներքին հանրային մեծ լարվածությունն ու միջազգային իրավապաշտպան կառույցների (Forum 18, Robert Amsterdam) աճող ճնշումը՝ իշխանությունը կարող է ընտրել գործընթացը դանդաղեցնելու և դատական նիստերը պարբերաբար հետաձգելու մարտավարությունը՝ փորձելով մաշել հանրային էներգիան և թեման դուրս բերել ակտիվ օրակարգից՝ հնարավորինս առանց աղմուկի՝ շարունակաբար սվիններ չստանալու համար:
Սցենար Բ. Բողոքի ակցիաների տեղափոխումը փողոց և ներքաղաքական նոր ճգնաժամ
Եկեղեցու շուրջ համախմբված ընդդիմադիր ուժերը (ԲՀԿ, ՀՀԿ, «Հայաքվե», «Ուժեղ Հայաստան» և «Հայաստան» դաշինքներ) կարող են օգտագործել այս դատավարությունը՝ որպես հանրային լայն դժգոհությունների գեներացման նոր կատալիզատոր:
Սցենար Գ. Եկեղեցու իրավական հակահարձակումը
Հայ Առաքելական Եկեղեցին արդեն իսկ ընտրել է նաև իրավական հակադարձման ճանապարհը՝ պաշտոնապես դատական հայց ներկայացնելով ընդդեմ Պետական եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ): Սա ցույց է տալիս, որ Մայր Աթոռը չի պատրաստվում միայն պաշտպանվողի դերում լինել և պատրաստ է պետական մարմինների դեմ իրավական երկարատև պատերազմի, ինչը նոր ծանրաբեռնվածություն կստեղծի դատական համակարգի համար:
Սցենար Դ. Միջազգային մեկուսացում և ժողովրդավարական ռեյտինգի անկում
Եթե դատավարությունն ընթանա կոշտ ռեժիմի գործիքակազմի գործադրմամբ և ավարտվի Կաթողիկոսի ու եպիսկոպոսների նկատմամբ դատապարտող վճռով, ապա Հայաստանը կանգնելու է կրոնական ազատությունների կոպիտ խախտման միջազգային լուրջ մեղադրանքների առաջ: Քույր եկեղեցիների (ինչպես օրինակ՝ Մալանկարա Ասորական Ուղղափառ Եկեղեցու) և արևմտյան կառույցների արձագանքները կարող են էապես վնասել ՀՀ ժողովրդավարական վարկանիշին և ստեղծել լրացուցիչ աշխարհաքաղաքական ռիսկեր։
Պատմությունը ցույց է տալիս, որ եկեղեցու և նրա առաջնորդների դեմ արշավները երբեք չեն եղել լոկ անձնական կամ իրավական գործընթացներ. դրանք միշտ անդրադարձել են ազգային համերաշխությանը և պետականության հիմքերին: Ինչպես նշում է վերլուծաբան Սիմոն Սարգսյանը՝ «ոչ մի կառավարություն պատմության վերջին խոսքը չէ», և այս առճակատման իրական տնտեսական, բարոյական ու անվտանգային գինը վճարելու է ամբողջ հայ հասարակությունը, եթե կողմերը չգտնեն սահմանադրական հավասարակշռության և փոխադարձ հարգանքի ուղին:
.gif)
