ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ․ «Իրան ի՞նչ կա, վաղն էլ կասի սա Հայաստանը չի». ազատամարտիկը՝ Արցախի անկախության օրվա մասին

Այսօր՝ սեպտեմբերի 2-ին, նշվում է Արցախի Հանրապետության Անկախության օրը։ Այս առիթով Արցախի Ազգային ժողովի պատգամավորները, Արցախի նախկին պաշտոնյաները, հայաստանյան ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներն ու Արցախից բռնի տեղահանված քաղաքացիները այցելում են «Եռաբլուր» զինվորական պանթեոն՝ հարգանքի տուրք մատուցելու Արցախյան ազատամարտում և Արցախի պաշտպանության համար զոհվածների հիշատակին ու ծաղիկներ խոնարհելու «Արցախի կանչը» հուշակոթողին։

Սեպտեմբերի 2-ը Արցախի պատմության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող օր է։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդների պատգամավորների համատեղ նստաշրջանը ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակման մասին» հռչակագիրը։ Այդ որոշմամբ հռչակվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։

Արցախի անկախության գործընթացը տեղի էր ունենում Խորհրդային Միության փլուզման, ազգային-ազատագրական շարժումների և տարածաշրջանում խորացող հայ-ադրբեջանական հակամարտության պայմաններում։ Դեռևս 1988 թվականից Արցախում ծավալված շարժման առանցքում Արցախի հայ բնակչության ինքնորոշման պահանջն էր։

1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ի հռչակագրից հետո Արցախի անկախության գործընթացը շարունակվեց հանրաքվեով։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին Արցախում անցկացվեց անկախության հանրաքվե, որին մասնակցեց ընտրողների 82,2 տոկոսը, իսկ քվեարկողների 99,89 տոկոսը կողմ արտահայտվեց անկախությանը։ Հանրաքվեն անցկացվում էր արդեն ռազմական գործողությունների և հայկական բնակավայրերի հրետակոծությունների պայմաններում։

1992 թվականի հունվարի 6-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդն ընդունեց պետական անկախության մասին հռչակագիրը, որից հետո ձևավորվեցին Արցախի պետական կառավարման համակարգերը՝ օրենսդիր, գործադիր և այլ պետական ինստիտուտներ։

Արցախի անկախության գաղափարը տասնամյակներ շարունակ ընկալվել է որպես հայ ժողովրդի նորագույն պատմության մեջ պետականության վերականգնման և պահպանման կարևորագույն դրսևորում։ Հայ քաղաքական և հասարակական որոշ շրջանակներ Արցախը բնորոշում են նաև որպես հայկական երկրորդ պետականություն՝ նկատի ունենալով Հայաստանի Հանրապետությունից զատ ձևավորված հայկական պետական կառույցը, որը շուրջ երեք տասնամյակ գործել է իր իշխանության մարմիններով, օրենսդրությամբ և պետական ինստիտուտներով։

Այսօր, երբ Արցախում հայկական իշխանությունների գործունեությունը դադարեցվել է, իսկ Արցախի հայ բնակչությունը 2023 թվականի սեպտեմբերյան ռազմական գործողություններից հետո բռնի տեղահանվել է, սեպտեմբերի 2-ի խորհուրդը նոր իմաստ է ստացել։

Եռաբլուրում «Արցախի կանչը» հուշակոթողի մոտ հավաքվելը ոչ միայն զոհերի հիշատակը հարգելու արարողություն է, այլև Արցախի պետականության գաղափարի նկատմամբ վերաբերմունքի ընդգծում։ Արցախի Ազգային ժողովի պատգամավորների, Արցախի ներկայացուցիչների, ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի և արցախցիների ներկայությամբ այս օրը կրկին բարձրաձայնվում է այն համոզումը, որ Արցախի պատմությունը, պետականության փորձը և ինքնորոշման գաղափարը չպետք է մոռացության մատնվեն։

Ուստի՝ սեպտեմբերի 2-ը շարունակում է մնալ ոչ միայն պատմական իրադարձության հիշատակի օր, այլև այն հարցի շուրջ քաղաքական և հասարակական դիրքորոշումների արտահայտման օր, թե ինչ տեղ պետք է ունենա Արցախը Հայաստանի և հայ ժողովրդի ազգային օրակարգում։

ArmLur.am-ն օրվա կապակցությամբ այցելել է Եռաբլուր եւ զրուցել է, ազատամարտիկ, փոխգնդապետ Սամվել Մկրտչյանի հետ։

Նանիկ Աղասյան, Հովսեփ Հովսեփյան

Մանրամասները՝ տեսանյութում․